اوراق مشتقه

تحلیل  |  تاریخ: 1397/11/29 | نویسنده: گروه تحلیلی باتاب کارا

 

اوراق مشتقه به آن نوع قراردادهای مالی اطلاق می شود که ارزش خود را از کالای فيزیکی (دارایی پایه) می گيرند. دارایی پایه می تواند به شکل سهام، کالا، بورسهای خارجی، نرخهای بهره، صنعت ساخت و ساز یا هر نوع دارایی دیگر باشد.

از انواع رایج اوراق مشتقه می­توان قرارداد آتی، پیمان آتی، قرارداد سوآپ یا معاوضه، قراردادهای اختیار معاملات، مشتقه اعتباری و اوراق بهادار با پشتوانه وام­های رهنی را نام برد. مبحث مشتقه­ها یک شاخه وسیع از اوراق بهادار است که هر کدام ساز و کار مخصوص به خود را دارد.

با گذشت زمان معاملات ابزار مشتقه در جهان روند صعودی داشته و گزارشات حاکی از آن است که منبع درآمدی بورس­ها به سمت اوراق مشتقه متمایل شده است.

در دسامبر ۲۰۰۸ حجم معاملات قراردادهای مشتقه در سراسر جهان تقریبا ۵۹۲ تریلیون دلار بود که بسیار بالاتر از تولید ناخالص داخلی ایالات متحده (بزرگترین اقتصاد جهان) در سال ۲۰۰۷ - معادل ۱۳.۸ تریلیون دلار- بود. بر اساس اطلاعات ارائه شده از سوی بانک تسویه حساب‌های بین‌المللی (BIS)، در سال ۲۰۰۳، حدود ۹۲ درصد از ۵۰۰ شرکت بزرگ جهان از ابزارهای مشتقه برای مدیریت ریسک به ویژه روش ریسک نرخ بهره، استفاده کردند. بازارهای مشتقه، یک بازار عظیم به شمار می رود و به طور چشمگیری در حال رشد است به طوریکه براساس آمارها در دوره ۱۹۹۸-۲۰۱۴ قراردادهای مشتقه بیش از هفت برابر افزایش یافته است.

در سال  2017 ، معاملات قراردادهای مشتقه به ارزش 25.03 میلیارد دلار بوده است که 10.5 میلیارد دلار آن مربوط به اختیار معامله و 14.5 میلیارد دلار آن مربوط به آتی بوده است. که حجم کل معاملات نسبت به سال 2005 افزایش 170.4 درصدی داشته است که به طور متوسط رشد سالانه­ایی معادل 9.3 درصد را طی 12 سال تجربه کرده است.

اوراق مشتقه1

جدول زیر تعداد قراردادهای مشتقه در دنیا را در سال­های 2016 و 2017 نشان می­دهد. از بین انواع قراردادهای آتی قابل معامله در بورس­های جهان، قراردادهای آتی شاخص جزو پرطرفدارترین ابزارهای مشتقه به شمار رفته و کارایی بالایی در پوشش ریسک سرمایه­گذاران دارد. همانطور که در جدول زیر نیز مشاهده می­کنید، معاملات این قرارداد در سال 2017 نسبت به سال 2016 با افزایش 21.5 درصدی مواجه بوده است.

 اوراق مشتقه2 

اوراق مشتقه3.png

با وجود اینکه قراردادهای آتی در دنیا محبوب و پرطرفدار است تا مدت­ها به دلیل موانع فقهی اجازه ورود به بورس ما را نداشتند. موضع­گیری اصلی این بود که تقریبا همه معاملات آتی سهام مبتنی بر تعهد به خرید در مقابل تعهد به فروش بوده و همه کسانی که نسبت به خرید یا فروش این قراردادها اقدام می­کنند، از این امر آگاهی دارند، لذا معامله جنبه صوری یافته و ارکان معامله دچار اختلال می­شود.

 در قراردادهای آتی مبتنی بر شاخص نیز، از آنجا که شاخص عددی است که روند بازار در یک مقطع زمانی معین را نشان می­دهد، لذا نمی­تواند به عنوان دارایی پایه در قراردادهای آتی قرار بگیرد.

این موضوع به این شکل حل شد که، اگر به جای شاخص، سبد محدودی از سهام به عنوان دارایی پایه قرار بگیرد و این سبد با این تعداد محدود سهم قابلیت تحویل را داشته باشد، می‌تواند به عنوان دارایی پایه در قرارداهای آتی و اختیار معامله سبد سهام قرار گیرد. با رفع موانع فقهی، بورس اوراق بهادار تهران در بین کشورهای اسلامی اولین بورسی است که این ابزار را در اختیار سرمایه­گذاران قرار می­دهد.

در بورس اوراق بهادار تهران، معاملات قراردادهای آتی سبد سهام بر روی 7 سبد، شاخص 30 شرکت بزرگ، شاخص فلزات اساسی، شاخص فرآورده­های نفتی، شاخص گروه استخراج کانه­های فلزی، شاخص محصولات شیمیایی، شاخص بانک و شاخص خودرو خواهد بود. هر یک از شاخص­های فوق در برگیرنده تعداد مشخصی نماد با وزن­های مشخصی هستند. در شاخص 30 شرکت بزرگ، وزن هر نماد بر اساس سهم شناور آزاد محاسبه می­شود و در سایر شاخص­ها وزن هر شرکت بر اساس سرمایه کل شرکت است.

مبنای محاسبات سبد سهام که به‌طور دقیق‌تر سبد پایه نامیده می‌‌شود، بر اساس تشکیل یک دارایی تحت عنوان سبد مرجع (سبدی متناظر با سبد شاخص موردنظر) و کوچک‌تر کردن سبد مرجع با یک مضرب معین (مضرب سبد) انجام می‌شود. سبد حاصله که همان سبد پایه است، سبدی همگن با سبد مرجع بوده و قابلیت تبدیل به دارایی پایه قرارداد آتی را دارد و باید توسط فروشنده قرارداد آتی سبد در سررسید، به خریدار قرارداد تحویل داده شود. به عبارت دیگر، درون سبد پایه دقیقا سهام متناظر شاخص مربوطه و با همان نسبت وجود دارد. نکته حائز اهمیت در نحوه تعیین ترکیب سبد پایه قرارداد آتی سبد سهام، محاسبه مقدار مضرب سبد است که از نسبت ارزش سبد پایه به ارزش سبد مرجع به دست می‌آید. ارزش سبد مرجع در هر زمان مقداری قابل محاسبه و معلوم است. ولی تعیین مقدار پارامتر ارزش سبد پایه مستلزم رعایت سه شرط مهم است. ابتدا با فرض ثابت بودن دیگر پارامترها، قرارداد آتی مبتنی بر سبد پایه بازدهی‌‌ای دقیقا برابر با بازدهی شاخص داشته باشد. همچنین بتای سبد پایه نسبت به شاخص مربوطه، برابر با یک بوده و در نهایت مضرب سبد در کل دوره معاملاتی قرارداد آتی، ثابت بماند.

موضوع دیگری که در رابطه با سبد سهام مطرح شد، مربوط به اقدامات شرکتی، افزایش سرمایه­ها و تقسیم سود بود که راه حل ارائه شده در این مورد هم به این صورت است که یک مرجع بی­طرف حق دارد طبق ضابطه مشخص، سبد دارایی پایه را تعدیل کند که آن ضابطه در ابتدای قرارداد باید به اطلاع طرفین قرارداد برسد.

در قراردادهای آتی[1] فروشنده متعهد می‌شود مقدار معینی از کالای مشخص را با کیفیت مشخص، قیمت معلوم، در زمان و مکان مشخص بفروشد و در مقابل طرف دیگر قرارداد متعهد می‌شود آن کالا را از فروشنده خریداری کند. برای جلوگیری از امتناع طرفین از انجام تعهدات، طرفین به‌صورت شرط ضمن عقد متعهد می‌شوند مبلغی را به‌عنوان وجه تضمین[2] نزد اتاق پایاپای بگذارند و متناسب با تغییرات قیمت آتی این وجه تضمین را تعدیل کنند و اتاق پایاپای از طرف آنان وکالت دارد متناسب با تغییرات قیمت، بخشی از وجه تضمین هریک از طرفین رابه‌عنوان اباحه تصرف در اختیار دیگری قرار دهد و او حق استفاده از آن را خواهد داشت تا در سررسید از طریق تسویه نقدی یا فیزیکی باهم تسویه کنند.

وجه تضمین اشاره به اهرمی[3] بودن قرارداد آتی دارد. وجه تضمین در قراردادهای آتی سبد سهام 20 درصد ارزش قرارداد است، یعنی برای انجام معامله شما باید حساب خود را به اندازه 20 درصد ارزش بازار آن قرارداد شارژ کنید. به این ترتیب سود و زیان خرید و فروش در این قراردادها 5 برابر خواهد بود، زیرا شما با یک پنجم مبلغ، معاملات خود را انجام داده اید. این یکی از مهم­ترین مزایای قراردادهای اتی سبد سهام است، به نوعی با سرمایه کمتر می­توان سود بیشتری برد ولی باید این را هم در نظر گرفت که در صورتی که تحلیل شما درست نباشد با همین شدت متضرر خواهید شد پس ورود به این بازار مستلزم داشتن دانش جامعی از موضوع می­باشد.

نمودار زیر ریسک گزینه ­های مختلف سرمایه گذاری را نشان می­دهد. همان طور که مشاهده می­کنید، قراردادهای آتی بیشترین ریسک را به سرمایه ­گذار تحمیل می­کند.

اوراق مشتقه4.png

ذکر این نکته نیز حائز اهمیت است که اهرم در کل دوره معاملات ثابت بوده و تنها در صورتی تغییر خواهد کرد که وجه تضمین تغییر کند بنابراین ریسک تغییر اهرم، ناشی از نوسانات قیمتی قراردادهای آتی یا دارایی پایه، وجود ندارد.

یکی دیگر از مزیت­های این ابزار دو طرفه بودن آن است، به این صورت که با این ابزار می­توان سهامی را که تحت مالکیت خود نداریم به فروش برسانیم و با این استراتژی از روندهای نزولی بازار نیز کسب سود کنیم. در واقع یکی از مهمترین مزیت­هایی که قرارداد آتی را با معاملات عادی سهام متمایز می کند این است که در هنگام پیش بینی از افت قیمت، می توانید ابتدا قرارداد را بفروشیو و سپس در قیمت پایین­تر خریداری نمایید که اختلاف بین دو قیمت فروش وخرید سود شما خواهد بود.

از جمله تفاوت­های دیگر معاملات سهام و آتی سبد سهام این است که در معاملات سهام فرد سرمایه­گذار باید سهام خود را به فروش برساند تا سود و زیان آن مشخص شود اما درمعاملات آتی سهام سود یا زیان به صورت روزانه به حساب سرمایه­گذار واریز می­شود و در پایان با اتخاذ موقعیت معکوس اقدام به بستن تعهد خود می­کند.

در قراردادهای اتی سبد سهام فروشنده هنگام اخذ تعهد فروش ملزم به پرداخت مالیات نیست مگر اینکه تا تاریخ سررسید موقعیت خود را حفظ کند که در این صورت هم باید سهام را تحویل دهد و هم مالیات را پرداخت کند.

فراموش نکنیم که ماهیت سهام با ماهیت آتی سبد سهام متفاوت است به این صورت که سهام به نوعی سند مالکیت سرمایه­گذار محسوب می­شود و سهامدار در هنگام خرید کل ارزش سهام شرکت را پرداخت می­کند و متعاقبا حق رای دارد، سود دریافت می­کند و ... در حالی که خریدار قرارداد آتی تنها درصدی از ارزش آن را پرداخت می­کند و متعهد می­شود سهام را در تاریخ مشخصی در آینده خریداری کند، بدیهی است در این مدت خریدار قرارداد آتی سودی از شرکت دریافت نخواهد کرد.

از دیگر مزایای این قراردادها پایین بودن مبلغ کارمزد است، همچنین اعتباری نبودن آن، باعث کاهش ریسک می­شود.

فعالان این بازار را می­توان در سه گروه تقسیم­بندی کرد، که هر کدام با توجه به هدف خود از این بازار منتفع می­شوند:

  • پوشش دهندگان ریسک(Hedgers): فلسفه اصلی ابداع ابزارهای مالی بیمه فعالان اقتصادی در برابر ریسک است. عمده­ترین ریسک که برابر آنها وجود دارد، تغییرات پیش بینی نشده قیمت­ها است. هدف عمده این دسته از بازیگران این است که قیمت دارایی­ها را در مقابل تغییرات تصادفی قیمت­ها بیمه کنند و آن را به کمترین مقدار ممکن برسانند.
  • آربیتراژگران(Arbitrageur): آربیتراژ، خرید و فروش ارز در بازارهای مختلف به منظور کسب سود ناشی از تفاوت قیمت در این بازارها است. آنان قیمت­های اوراق مشتقه را زیر نظر دارند و از تفاوت قیمت اوراق مشتقه یکسان در بازارهای گوناگون سود می­جویند، به این ترتیب که دارایی را با قیمت معینی از یک بازار خریداری و همان دارایی را در بازار دیگری با قیمت بالاتری می­فروشند. همچنین آربیترازیست­ها می‌توانند از تفاوت قیمت محصولات گوناگون بازارهای مشتقّه، از جمله از تفاوت قیمت بین بازار آنی و آتی یا بازار قراردادهای آتی و حقّ اختیار معامله یا هر سه بازار با همدیگرمنفعت کسب کنند. از زمانی‌که بازارهای مالی به‌وسیله شبکه‌های کامپیوتری به همدیگر وصل شده و اطّلاعات به سهولت در جریان است، فعّالیت آربیتراژی، به‌ دلیل از بین رفتن فرصت‌های آربیتراژی، کم رونق شده است. آربیتراژیست‌ها با به‌کار بردن تخصّص خویش، کاری می‌کنند که قیمت‌ها در بازارهای آنی و آتی در اختیار معامله، تفاوت بسیاری با هم نداشته باشد؛ زیرا این عملیات، باعث آشکارشدن بهتر فرایند قیمت‌ها می‌شود؛ به‌ طور مثال، عملیات آربیتراژی در سطح بازارهای بین‌المللی باعث می‌شود که تولیدکنندگان، دارای کارآیی و بهره‌وری پایین، برای بقا در بازار رقابت، به افزایش کارآیی عملیات خویش بپردازند. آربیتراژ همچنین کمک می‌کند تا آثار منفی قوانین و مقرّرات زاید دولتی از بین برود.
  • سفته بازان (Speculators): دسته سوم بازیگران در بازار اوراق مشتقّه، سفته ‌بازان هستند. سفته ‌بازان ، خود را در بازار در معرض ریسک قرار می‌دهند و امیدوارند با قبول آن ریسک، سود کسب کنند. به این بیان که اگر سفته باز انتظار دارد، ارزش یک دارایی در آینده کاهش یابد، به فروش ابزار مشتقّه اقدام می‌کند؛ چنان‌چه پیش‌بینی وی درست باشد، از این محل سود خواهد برد و اگر قیمت بالا برود، وی ضرر خواهد کرد. با این بیان، باید اظهار داشت که اگر اوراق بهادار مشتقّه به‌صورت ابزاری برای پوشش ریسک به‌کار روند، بی‌شک مفید است. این اوراق، از طریق برنامه‌ریزی بهتر امور تجاری، کاهش تغییرات ناگهانی در قیمت محصولات و کاهش هزینه‌ها، برایجامعه، منفعت عقلانی ایجاد می‌کند. سفته ‌بازان، زمانی‌که تولیدکنندگان به‌ دنبال کاهش ریسک باشند، می‌توانند منفعت بیش‌تری کسب کنند. عملیات سفته‌بازی، بیش‌تر به‌جای این‌که کمک کند، به بازار لطمه وارد می‌آورد.

البتّه به‌رغم آثار مخرّب، دارای فوایدی نیز هست که عبارتند از:
۱. به افزایش حجم مبادلات کمک می‌کند. این عمل خود دارای دو خاصیت عمده است: الف) افزایش حجم مبادلات، هزینه‌های مبادلات را کاهش می‌دهد؛ ب) نقدینگی اوراق را افزایش می‌دهد و در نتیجه، بازارها عمیق‌تر شده و ریسک‌های اجرایی را کاهش می‌دهد.
۲. پوشش‌دهندگان ریسک، کسانی را دارند که ریسک را می‌پذیرند و آنان همان بورس بازانند.

 

از ابزارهای مشابه قبلی، تنها معاملات آتی سکه و آتی زعفران در بورس کالا مورد استقبال قرار گرفتند. دارایی پایه در این بازارها سکه، طلا و زعفران است، کالاهایی که مداخلات قیمتی در بازارهای نقدی­شان دشوار است، در حالی که مداخله قیمتی در دارایی پایه ابزارهایی از قبیل آتی سهام، اختیار معامله و آتی سبد سهام بسیار آسان است و این خود می­تواند از دلایلی باشد که فعالان بازار تمایلی به حضور نداشته باشند. حتی اگر از کنترل قیمت­ها صرف نظر کنیم مسائلی از قبیل دامنه نوسان 5 درصدی، مفهوم صف خرید و فروش و حجم مبنا ساختارهای خود کنترلی هستند که باعث می­شوند نقدشوندگی کاهش یافته و همچنین تحلیل­پذیری آن نیز مشکل می­شود. سوالی که پیش می­آید این است که چرا یک سفته باز که در ذات خود ریسک­پذیر و ریسک­دوست است باید وارد بازاری شود که در بازار پایه آن دخالت­های کنترلی موج می­زند.

با توجه به اینکه بخش قابل توجهی از بازی بورس را سفته­بازان می­سازند، بی شک موضوع فوق می­تواند از رونق گرفتن این ابزارها جلوگیری کند.

نمودار زیر حجم معاملات آتی سبد سهام را از ابتدای ورود این ابزار به بازار تا تاریخ 29/10/1397 نشان می­دهد.

اوراق مشتقه5.png

 

نمودار فوق حاکی از حجم کم معاملات آتی سبد سهام در بورس ایران است، در حالی که در خیلی از بورس‌های جهان حجم معاملات در بخش ابزار مشتقه با سایر بخش‌ها برابری می‌کند. این تفاوت از کجا ناشی می­شود؟ چرا با وجود اینکه این ابزارها امتحان خود را پس داده­اند در بازار ما مورد استقبال قرار نمی­گیرند؟

برای پاسخ به این سوال بهتر است چالش­های بازار سرمایه و در کل اقتصاد ایران را مورد بررسی قرار دهیم. به نقل از دکتر سعید اسلامی بیدگلی، دبیر کل کانون نهادهای سرمایه­گذاری ایران، چالش­ها و ریسک­های بازار سرمایه را می­توان در چهار دسته کلی تقسیم بندی نمود:

  • چالش­های اقتصاد کلان
  • ریسک­های تحمیل شده از سوی سیاست­گذاران
  • چالش­های شبیه­سازی شده از اقتصاد ایران در بازار سرمایه
  • ریسک­های مربوط به ویژگی بازار سرمایه

در بخش اقتصاد کلان، با مسائل بسیاری از جمله نرخ ارز، محدودیت­های بین­المللی و تحریم­ها، مشکلات بانکی، تورم، استمرار عدم قطعیت و غیره مواجه هستیم که تاثیر زیادی در سرمایه­گذاری­ها در بازار سرمایه خواهند داشت که بی شک تاثیر مضاعفی در معاملات آتی سبد سهام نیز خواهند داشت. در ادامه به بررسی این عوامل می­پردازیم.

لازم به ذکر است که ورود معاملات آتی سبد سهام برای جذب سرمایه­گذاران خارجی نکته مثبتی خواهد بود، چرا که برای خیلی از معامله­گران در بازارهای جهانی بازار سهام بدون ابزار مشتقه تقریبا بی­معنی است، با این تفاسیر، آیا می­توان به ورود سرمایه­گذارن خارجی به این بازار و افزایش معاملات و نقدینگی در این بازار امیدوار بود؟

 حقیقت این است که صرف وجود این ابزار در بورس ما سبب جذب سرمایه­گذاران خارجی نخواهد شد چرا که اقتصاد ایران، یک اقتصاد پر ریسک است، این ریسک برای سرمایه­گذاران خارجی قابل هضم نبوده و لذا مشتاق سرمایه­گذاری در ایران و بازارهای آن را نیستند، که البته باید گفت، با وجود این ریسک­ها سرمایه­گذار داخلی هم چندان تمایلی به ورود به این بازار­ها را ندارند.

ریسک نوسان نرخ ارز، یکی از این عوامل مهم است، افزایش نرخ ارز در کوتاه مدت و بلند مدت تاثیر دوگانه­ایی در بازار سهام خواهد داشت، خیلی از شرکت­ها در بورس در پی رشد قیمت نرخ ارز، با رشد قیمت مواجه بوده­اند ولی باید به این نکته توجه نمود که نرخ ارز پرنوسان بوده و با کاهش نرخ ارز، با افت سهام این شرکت­ها مواجه خواهیم شد. اگر بخواهیم از بعد دیگری به قضیه نگاه کنیم، این موضوع را نیز باید مد نظر داشت که با رشد قیمت­ها در بازار هایی چون طلا و ارز، نقدینگی از بازار سهام به سمت این بازار­ها روانه خواهد شد.

عامل مهم دیگر، رشد تورم است که بخش عمده­ی آن ناشی از رشد شدید نرخ ارز بوده است، با رشد نرخ ارز قیمت محصولات کارخانه­ها افزایش یافته و روی بازار سهام هم تاثیر گذار خواهد بود.

در اقتصاد‌هایی با تورم متعادل، همواره نرخ سرمایه‌گذاری کم ریسک یا بدون ریسک (سپرده­گذاری بانکی‌، اوراق و....) با فاصله‌ای از نرخ تورم بالاتر است؛ به این معنی که نهاد‌های مالی با پوشش ریسک مناسب به‌عنوان مکان‌های امنی برای سرمایه‌گذاری با سوددهی مناسب به شمار می‌روند و عمده نقدینگی افراد کم‌ریسک به سوی این مراکز روانه است. از سوی دیگر، در شرایط ناپایدار اقتصاد که نوسان شدید تورم به چشم می‌خورد P/E  بیش از گذشته میل به نزول دارد که یک دلیل آن می‌تواند ناپایداری اقتصادی و دلیل دیگر آن انتظار سود بالا نسبت به تورم صعودی است. در مطالعه بازار‌های جهانی نشان داده شده که زمانی که تورم در بازه مشخصی نوسانش کنترل شده و به ثبات نسبی رسیده نسبت P/ E نه تنها رشد کرده است بلکه این نسبت به یک میانگین مشخص رسیده که همین امر باعث می‌شود سرمایه‌گذاران حباب‌های احتمالی و رفتارهای هیجانی را با توجه به این نسبت بتوانند پیش‌بینی کنند. واضح است نرخ تورم در ایران یکی از ریسک­های جدی سرمایه گذاری در بورس و نیز معاملات آتی سبد سهام است.

باید گفت که کنترل رشد حجم پول و نقدینگی در جامعه و جلوگیری از رشد بی­رویه نقدینگی، از موثرترین سیاست­های کنترل تورم به شمار می­رود، در چند سال اخیر دولت اقدام به کنترل نقدینگی کرده است. باید گفت نقدینگی همچون سیلابی است که بی­شک راه خود را خواهد یافت و کاری که باید انجام شود این است که نقدینگی را در مسیری درست هدایت کنیم تا حدالامکان آسیب کمتری به بار آورند. در طی سال شاهد این بودیم که نقدینگی روانه بازارهای مختلفی شده است، ابتدا بازار ارز و سکه، سپس بازار مسکن و خودرو و در نهایت بورس محل تخلیه این نقدینگی بوده است. یکی از ریسک­های موجود در کشور همین حرکت نقدینگی است که قابل پیش بینی نبوده و هر بار به یک سو روانه شده و بازار هدف را دچار التهاب و نوسان می­کند و با خروج از آن رکود ایجاد می­کند. بی شک آنچه بازار سرمایه نیاز دارد جذابیتی مورد اعتماد برای سرمایه­گذار است تا نقدینگی سرگردان، تمرکزی پایدار در این بازار داشته باشد. این نکته بسیار مهم را فراموش نکنیم که در بورس آنچه که باعث تحریک قیمت سهام و رشد شاخص­های بازار سرمایه می­شود افزایش سود شرکت­هاست و سهم در بورس با سود شرکت است که قیمت می­گیرد ولی متاسفانه بارها و بارها شاهد دخالت دولت و قیمت­گذاری دستوری بوده­ایم که در مجموع باعث تاثیرگذاری بر قیمت سهام و شاخص بازار سرمایه شده است. این موضوع نیز می­تواند یکی از دلایل موثر بر حجم کم معاملات در بازار سهام و آتی سبد سهام باشد.

در بخش ریسک­های تحمیل شده از سوی سیاست­گذاران، باید به سیاست­گذاری­های ناگهانی که فقط منجر به افزایش ریسک و زیان سهامداران شده است. از جمله می­توان به بهره مالکانه، نرخ خوراک پتروشیمی­ها اشاره کرد. حال باید به این سوال فکر کرد که در بازاری که حتی سیاست­گذاران نیز موضع مشخصی ندارند می­توان انتظار جذب سرمایه­گذاران بیشتری را داشت؟

به طور کلی می­توان گفت تمام چالش­های موجود در اقتصاد ایران در مقیاس کوچکتر در بازار سرمایه قابل لمس است که هر کدام به نوعی بر معاملات این بازار تاثیرگذار خواهند بود.

فساد، بوروکراسی اداری، تمایل به تصدی‌گری نهاد حاکمیتی، در حاشیه بودن بخش خصوصی واقعی، ایفای نقش نهادهای حاکمیتی، نظامی و شبه‌دولتی، تمایل به ویترین‌سازی و بسیاری دیگر از مشکلات ریشه‌ای اقتصاد ایران در بازار سرمایه هم وجود دارد و البته که به‌دلیل مشخصات خاص بازار سرمایه (مثلا شفافیت بیشتر نسبت به سایر بخش‌ها) میزان مشکلات کاملا مشابه و هم‌اندازه اقتصاد ایران نیست. ارائه برنامه و راهکار زمان‌بندی‌شده و انتشار گزارش‌های عمومی درباره هر یک از این مشکلات و ریسک‌ها باید در سرلوحه برنامه‌های سازمان بورس و اوراق بهادار و ارکان بازار سرمایه کشور قرار گیرد. 

اگر بخواهیم به ریسک­های مربوط به ویژگی­های بازار سرمایه بپردازیم باید گفت که حجم کم معاملات را می­توان به عدم شناخت کافی سرمایه­گذاران از این ابزار و همچنین نبود بستر نرم­افزاری لازم برای این نوع معاملات نسبت داد. ما در معاملات آتی سکه مجموعه منسجمی از سیستم تسویه وجه را در بورس کالا داریم ولی در مورد آتی سهام متاسفانه زیرساخت­های لازم فراهم نشده است، حتی در معاملات سهام عادی نیز این مشکل وجود دارد و همه روزه شاهد بروز مشکلاتی در هسته معاملات هستیم.

به گفته کارگزاری­ها اطلاع رسانی دقیقی از رونمایی این ابزارها صورت نگرفته و به همین دلیل بسیاری از کارگزاری­های ما آمادگی فراهم کردن بستر مناسب جهت معاملات آتی سهام را ندارند. در حال حاضر تنها سه شرکت کارگزاری فیروزه آسیا، بانک توسعه صادرات و بانک شهر با نرم­افزار صحرا، برای ثبت سفارش معاملات آتی سبد در دسترس است. رایان­هم­افزا و تدبیر پرداز، دو شرکت دیگر ارائه دهنده خدمات بر خط در بازار سرمایه ایران هستند که سهم عمده­ایی از بازار معاملات آنلاین را به خود اختصاص داده­اند به طوریکه از بین 105 کارگزاری فعال حدود 95 شرکت از خدمات این دو کمپانی استفاده می­کنند. شایان ذکر است که بسترهای معاملات آنلاین امکان ارائه این خدمات را دارند ولی راه­اندازی شتابان آتی سبد سهام و بدون اطلاع قبلی به این شرکت­ها باعث به وجود آمدن این مساله شده است. به نقل از یکی معامله­کنندگان آتی سهام، به دلیل عمق کم بازار، بستن موقعیت­های باز با تاخیر انجام می­شود که این خود باعث می­شود سرمایه­گذاران اشتیاق کمتری برای معامله داشته باشند. انتظار می‌رود با ایجاد ابزارهای تشویقی برای کارگزاران و نیز پیوستن همه شرکت‌های OMS به بازار ابزارهای مشتقه بورس تهران به ویژه آتی سبد، شاهد شکوفایی این ابزارها، افزایش نقدشوندگی و بالارفتن میزان مشارکت سرمایه‌گذاران حقیقی و حقوقی در این بازار باشیم.

در نهایت باید گفت که با بهبود هر کدام از عوامل مطرح شده­ی فوق است که می­توانیم انتظار بهبود در معاملات آتی سبد سهام را داشته باشیم.

از ویژگی­های بازار معاملات آتی سبد سهام می­توان به این موضوع اشاره نمود که سرمایه­گذاران بدون نیاز به تحلیل تک تک سهام بورسی، می­توانند با تحلیل شرایط کلان اقتصاد و داده­های مربوط به صنایع مختلف، نسبت به خرید و فروش در بازار آتی سبد سهام اقدام نمایند، به طوریکه بازدهی سرمایه­گذاران معادل بازدهی شاخص مربوطه شود. حجم معاملات آتی سبد سهام در تاریخ 29/10/97 به تفکیک نماد معامله شده به شرح زیر می­باشد که جاتو 7121 (شاخص خودرو و قطعات) بیشترین حجم معاملات را به خود اختصاص داده است.

اوراق مشتقه6.png

گروه خودرو و ساخت قطعات که در هفته های اخیر به واسطه اخبار افزایش نرخ در برخی نمادها مورد استقبال سرمایه­گذاران قرار گرفته و با صف های خرید قابل توجهی رو به رو بودند و نقدینگی قابل توجهی را به خود اختصاص دادند، در این بازار هم پیشتاز بودند ولی با انتشار عملکرد 9 ماهه آنها، انتظارات سهامدران برآورده نشد و زیان­هایی به سهامداران تحمیل شد که همین امر باعث خروج سهامدران از این گروه بود به طوریکه در روز 30/10/97 حجم معاملات مربوط به سبد سهام آتی به صورت زیر تغییر کرد. در گروه بانکی نیز پیش بینی می­شود شاهد همین شدت خروج باشیم چرا که در هفته­های اخیر به دلیل دو موضوع افزایش سرمایه از تسعیر ارز و همچنین افزایش سرمایه از طریق تجدید ارزیابی دارایی­ها مورد استقبال بورس­بازان قرار گرفته بودند، در حالی که با انتشار گزارش عملکرد فصلی بانکی­ها خبری از تسعیر ارز بر مبنای نرخ دلار سامانه نیما نبوده است از این رو انتظار کاهش حجم معاملات در این گروه می­رود.با بررسی موردی این دو گروه می­بینیم که معاملات آتی سبد سهام، وابسته به صنعت بوده و نیازی به تحلیل تک تک سهام موجود در سبد نیست. منطقی خواهد بود که با رشد فاکتورهای موثر در یک صنعت، شاهد رشد معاملات آتی سبد سهام آن صنعت خاص باشیم.

اوراق مشتقه7.png

نمودار زیر نیز ارزش معاملات از ابتدا تا تاریخ 30/10/97 را نشان می­دهد. در مجموع ارزش کل معاملات انجام شده در این بازار 148.381.038.500 ریال بوده است.

اوراق مشتقه8

 

جدول زیر حجم معاملات، ارزش معاملات و تعداد معاملات هر کدام از ابزارها را در تاریخ 1/11/97 نشان می­دهد.

 

اوراق مشتقه9  

در مجموع بازار آتی سبد سهام چشم­اندازهای مثبتی پیش رو دارد، به طوریکه در آینده این ابزار حجم بالایی از معاملات را به خود اختصاص می­دهد. این ابزار پوشش ریسک که به نوعی بهترین پوشش ریسک در نوسانات بازار به شمار می­رود، به زودی راه خود را یافته و سرمایه­گذاران از آن استقبال خواهند کرد، در واقع هر چیز جدیدی در ابتدا نیاز به زمان دارد تا جای خود را تثبیت کند. معاملات آتی سبد سهام یک گام انقلابی در بازار و ابزارهای بازار سرمایه به شمار می­رود و بی شک اثرات مثبت آن را در بازار شاهد خواهیم بود.

 

گروه تحلیلی باتاب کارا

 

 

 

 

 

[1] Futures Contract

[2] Margin

[3] leverage